एक झालमुडी कशी बनली ममतांच्या १५ वर्षांच्या सत्तासुरुंगाचं कारण?

 

पश्चिम बंगालच्या गजबजलेल्या रस्त्यांमध्ये, रेल्वे स्टेशनवरील धावपळीच्या वातावरणात आणि दैनंदिन जीवनाच्या गर्दीत एक खाद्यपदार्थ शांतपणे लाखो भारतीयांना जोडत असतो — झालमुडी. फुगवलेला तांदूळ, मोहरीचे तेल, कांदा, शेंगदाणे, मसाले आणि हिरवी मिरची यांच्या मिश्रणातून तयार होणारी झालमुडी ही केवळ रस्त्याकडील खाण्याची वस्तू नाही; ती भारतातील सामान्य माणसाचे, अनौपचारिक अर्थव्यवस्थेचे आणि स्थानिक सामाजिक संस्कृतीचे प्रतीक आहे.

अलीकडेच पश्चिम बंगालमधील निवडणूक प्रचारादरम्यान पंतप्रधान नरेंद्र मोदी एका छोट्या विक्रेत्याकडून झालमुडी घेताना दिसले. वरकरणी पाहता तो एक साधा आणि सहज प्रसंग वाटत होता. मात्र राजकीय दृष्टिकोनातून त्या दृश्यात अनेक स्तरांवरील संदेश दडलेले होते. सामान्य नागरिकांशी जोडलेला, सहज उपलब्ध आणि साधेपणाची प्रतिमा जपणारा नेता अशी नरेंद्र मोदी यांची प्रतिमा त्या एका दृश्यातून अधिक ठळक झाली.

 

पूर्व भारताच्या सामाजिक जीवनात, विशेषतः पश्चिम बंगालमध्ये, झालमुडीला एक वेगळे स्थान आहे. महागड्या रेस्टॉरंट्समधील खाद्यसंस्कृतीपेक्षा झालमुडी थेट रस्त्यांशी जोडलेली आहे. ती स्वस्त आहे, पटकन मिळते आणि सर्वांसाठी उपलब्ध आहे. कामावरून परतणारा मजूर, कॉलेजमधून घरी जाणारा विद्यार्थी, लोकल पकडण्यासाठी धावणारा कर्मचारी किंवा जिल्ह्यांमधून प्रवास करणारे कुटुंब — सगळे एकाच कागदी पुडीतली झालमुडी खाताना दिसतात. एका अर्थाने ती भारतातील सर्वात लोकशाहीवादी खाद्यपदार्थ आहे.

 

म्हणूनच देशाचा पंतप्रधान रस्त्याकडील विक्रेत्याकडून झालमुडी घेताना दिसणे हे राजकीयदृष्ट्या प्रभावी ठरते. आधुनिक राजकारण आता मोठ्या प्रमाणावर प्रतिमा आणि भावनिक कथानकांवर चालते. अनेकदा एक दृश्य हे भाषणांपेक्षा अधिक प्रभावी संदेश देऊन जाते. रस्त्यावरचे खाद्य खाताना किंवा विकत घेताना दिसणारा नेता सामान्य लोकांशी भावनिक जवळीक निर्माण करतो. सत्ता आणि सामान्य माणूस यांच्यातील अंतर कमी झाल्याचा संदेश त्यातून जातो. ज्या देशात राजकीय नेत्यांवर जमिनीपासून दूर असल्याची टीका केली जाते, त्या वातावरणात अशा प्रतिमा अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात.

झालमुडीभोवती तयार झालेली ही प्रतिमा गेल्या दशकभरात पुढे आलेल्या “लोकल संस्कृती” आणि “छोट्या उद्योजकांचा सन्मान” या व्यापक राजकीय कथानकाशीही जोडलेली दिसते. भारताची अनौपचारिक अर्थव्यवस्था लाखो छोट्या विक्रेत्यांवर उभी आहे. चहाची टपरी, समोशाची गाडी किंवा झालमुडी विकणारी हातगाडी — हे केवळ छोटे व्यवसाय नसून लाखो कुटुंबांच्या उदरनिर्वाहाचे साधन आहेत. कमी भांडवल आणि प्रचंड मेहनतीच्या जोरावर उभे राहिलेले हे छोटे उद्योग भारताच्या सामाजिक-आर्थिक रचनेचा महत्त्वाचा भाग आहेत.

 

याच पार्श्वभूमीवर झालमुडी विकत घेण्याचा तो क्षण “Vocal for Local” सारख्या संकल्पनांशीही जोडला जातो. स्थानिक उत्पादने, प्रादेशिक संस्कृती आणि छोट्या व्यवसायांना प्रोत्साहन देण्याचा संदेश येथे भाषणातून नाही, तर प्रतिमांमधून दिला जातो. देशाचा पंतप्रधान एका छोट्या विक्रेत्याशी संवाद साधताना दिसणे म्हणजे भारताच्या तळागाळातील आर्थिक व्यवस्थेला प्रतीकात्मक मान्यता देणे होय.

पश्चिम बंगालचा संदर्भ या दृश्याला आणखी अर्थपूर्ण बनवतो. बंगालची राजकीय संस्कृती ही रस्त्यांवरील चर्चा, चहाच्या टपऱ्यांवरील वादविवाद, बौद्धिक संवाद आणि लोकसहभाग यासाठी ओळखली जाते. झालमुडी ही अशाच सार्वजनिक जागांमधील संस्कृतीचा भाग आहे. रेल्वे स्टेशन, राजकीय सभा, कॉलेज परिसर आणि बाजारपेठांमध्ये ती सहज दिसते. त्यामुळे निवडणूक प्रचारादरम्यान राष्ट्रीय नेता स्थानिक खाद्यपदार्थाशी जोडला जातो तेव्हा ते फक्त खाद्यसंस्कृतीचे कौतुक राहत नाही; ते सांस्कृतिक जवळीक दाखवणारे प्रतीक बनते.

 

झालमुडीचा साधेपणाही भारतीय समाजाच्या एका महत्त्वाच्या वैशिष्ट्याचे प्रतीक आहे. अत्यंत साध्या घटकांपासून चवदार आणि लक्षात राहणारी गोष्ट तयार करण्याची भारतीय मानसिकता त्यातून दिसते. फुगवलेला तांदूळ, कांदा, मसाले आणि मोहरीचे तेल — एवढ्याशा गोष्टींमधून तयार होणारी झालमुडी भारतीय समाजातील साधेपणा आणि सर्जनशीलतेचे प्रतीक आहे. राजकीयदृष्ट्या हे प्रतीक मध्यमवर्गीय आणि निम्नवर्गीय मतदारांशी सहज भावनिक नाळ जोडते. कारण त्यांच्यासाठी साधेपणा हा कमकुवतपणा नसून प्रामाणिकपणाचे प्रतीक असतो.

 

महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे झालमुडी वर्गभेद मिटवते. हावडा स्टेशनवर उभा असलेला व्यापारी आणि त्याच प्लॅटफॉर्मवर प्रवास करणारा स्थलांतरित मजूर — दोघेही एकाच प्रकारची झालमुडी खाताना दिसू शकतात. आर्थिक विषमता असलेल्या समाजात अशा गोष्टी फार कमी उरतात ज्या सर्व स्तरांना एकत्र आणतात. झालमुडीसारखे रस्त्यावरील खाद्यपदार्थ हे त्या अर्थाने सांस्कृतिक समतोल निर्माण करतात. राजकीय संवादात अशाच प्रतीकांचा शोध घेतला जातो — जे समाजातील वेगवेगळ्या स्तरांमध्ये भावनिक समानता निर्माण करतात.

 

नरेंद्र मोदी झालमुडी घेतानाचे दृश्य त्यामुळे अनेक स्तरांवर एकाच वेळी कार्य करते. त्यातून साधेपणा दिसतो, स्थानिक संस्कृतीशी जवळीक दिसते, छोट्या उद्योजकांचा सन्मान दिसतो आणि सामान्य लोकांशी भावनिक कनेक्शनही दिसते. एका साध्या खाद्यपदार्थाला ते दृश्य जनसंपर्काच्या राजकारणाचे प्रतीक बनवते. तो प्रसंग नैसर्गिक होता की नियोजित, यावर चर्चा होऊ शकते; पण अशा प्रतिमांचा प्रभाव मात्र नाकारता येत नाही. कारण आजच्या राजकारणात लोकांची स्मृती अनेकदा धोरणांपेक्षा प्रतिमांमधून तयार होत असते.

 

शेवटी झालमुडी ही केवळ खाण्याची वस्तू नाही. ती भारतातील रस्ते, कामगार, प्रवासी, छोट्या अर्थव्यवस्था आणि दैनंदिन संघर्षांचे प्रतिनिधित्व करते. तिच्यात रेल्वे प्रवासांचा वास आहे, राजकीय चर्चांचा आवाज आहे, पावसाळी संध्याकाळी आहेत आणि सामान्य भारतीयांच्या जीवनाचा स्पर्श आहे. आणि जेव्हा राष्ट्रीय राजकारण अशा प्रतीकांशी जोडले जाते, तेव्हा तो केवळ फोटोचा क्षण राहत नाही; तो सामान्य माणसाच्या राजकारणाची मोठी कथा बनतो.